BAL VE ARININ EMEĞİ

Bal, arıların çiçeklerden topladıkları nektarı, vücutlarından salgıladıkları enzimlerle işleyerek oluşturdukları besleyici, dayanıklı ve yoğun kıvamlı değerli bir besindir(1). Arılar bu değerli besini üretmek için yüz binlerce çiçeği ziyaret etmektedir. Ziyaret ettikleri çiçekler çoğunlukla nektar yoğunluğu yüksek bitkilerdir. Zorunlu kalmadıkça nektar yoğunluğu düşük olan bitkilere uğramazlar. Nektar yoğunluğu %15-55 arasında değişen Lamiaceae (Ballıbabagiller), Fabaceae (Baklagiller), Boragniaceae (Hodangiller), Rosaceae (Gülgiller) bitki ailesine dâhil olan türler arıların nektar toplamak için en fazla ziyaret ettiği bitki türleridir(2).

Bal arısı kolonilerinde görev yapan işçi arılar tarafından bitkilerin çeşitli organlarından salgılamış olduğu nektarın toplanması bal yapımının ilk aşamasıdır. Bal arıları tarafından çiçeklerden toplanan nektar, bal midesinde kovana taşınır ve kovan içerisindeki diğer arılara devredilir. Yalayıcı-emici yapıdaki dili ile getirilen nektarı alan genç işçi arı, aldığı nektarı dili ile dışarıya doğru uzatır. Bu aşamada dil üzerindeki nektar hava ile temas ettiğinden nektardaki suyun bir kısmı buharlaşır. Nektar, kovana taşınma ve diğer arılar tarafından olgunlaştırılması sırasında sindirim organlarından ve yutak üstü salgı bezinden salgılanan çeşitli enzimler ilave edilerek kimyasal ve biyolojik değişime uğrar. Arılardan nektara geçen glukoz oksidaz enzimi, glukozu parçalayarak glukonik asit ve hidrojen peroksit oluşumuna neden olur. İşleme esnasında bal midesinden ön mideye geçen bal, içerisindeki polen gibi maddecikler süzülerek tekrar bal midesine geri pompalanır. Daha sonra petek gözüne depolanan sıvı bal, kanat işçi arıların sürekli kanat çırpmaları ile havalandırılarak olgunlaştırılır. Olgunlaşma sırasında su oranı yaklaşık %20 düzeyine düşürülen bal, petek gözlerinde depolanarak üzeri ince bir balmumu tabakasıyla sırlanır(3).

Bir işçi arı nektar ve polen toplama faaliyetine çıktığında her defasında ortalama 35-50 mg nektar toplar. Bu da kendi ağırlığının yaklaşık yarısına eşittir. Nektar akımının bol olduğu ana nektar akım dönemlerinde ise 70 mg’a kadar nektar taşıyabilir ki bu kendi ağırlığının yaklaşık %85'i kadardır.

Eğer bir nektar yükü (35-50 mg) 100 kadar çiçek ziyaret edilerek temin edilebiliyorsa nektar akımı çok iyi demektir. Nektar akımının az olduğu dönemde, bir arı bazen bir nektar yükünü almak için 1.000-1.200 çiçeği ziyaret etmek zorunda kalabilmektedir. Nektara uçuş sayısı nektarı salgılayan bitki kaynağının uzaklığına bağlıdır. Bir arı günde ortalama 10-12 kez nektar toplama uçuşu yapar ve her bir ziyaret yaklaşık 30-45 dakika arasında bir süreyi kapsar. Bu ziyaretler arasında kovan içerisinde geçirdiği süre ise ortalama 4 dakika kadardır.

Bitkiden bitkiye değişmekle birlikte nektar bileşiminde %50-70 su, %10-50 şeker, %1-4 aromatik maddeler, çeşitli enzimler ve mineral maddeler bulunur. Arılar nektarın içerisindeki su miktarını azaltıp yoğunlaştırarak bal yaptıklarından, 1 kg bal yapabilmek için arıların yaklaşık 2 kg nektar toplamaları gerekmektedir.

Bal arılarının topladığı nektar miktarı; arının yapısı, kovanın bitkiye olan mesafesi, toprak yapısı, sıcaklık, nem, bitkinin çiçek yapısı ve sayısı, iklimsel koşullar gibi pek çok çevresel koşuldan etkilenmektedir. Arının ortalama 25 mg nektar yükü ile 1 kg nektar toplayabilmek için 40.000 sefer yapması gerekmektedir. 1 kg bal yapmak için 2 kg nektara ihtiyaç olduğundan 1 kg bal üretmek için 80.000 defa nektar toplamaya çıkılmaktadır. Her bir uçuşun ortalama 1,5 km gidiş, 1,5 km dönüş olmak üzere 3 km yol olduğu varsayılırsa 1 kg balın yapılması için arıların 240.000 km (80.000x3 km) yolculuk yaptığı hesaplanmaktadır. Dünyanın çevresinin 40.000 km olduğu düşünülürse bir arının 1 kg bal yapabilmesi için dünyanın çevresini 6 kez dolaşacak kadar uçması gerektiği gerçeği ortaya çıkmaktadır(4).

1. Crane, E., 1975. Honey: A Comprehensive Survey. Heinemann in Co-operation with International Bee Research Association. London. UK. 608 pp.
2. Crane, E., Walker, P., Day, R. 1984. Directory of Important World Honey Sources. International Bee Research Assoc. London. 1-384.
3. Winston, M. L., 1987 The Biology of the Honey Bee. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, USA.
4. Root, A. I., 1983 The ABC and XYZ of  Bee Culture 570-572., The A.I. Root Company, Medina. Ohio. USA.